X
تبلیغات
رایتل
بررسی حقوق کودک در ایران ۱  چاپ
تاریخ : جمعه 10 اسفند‌ماه سال 1386
 بررسی حقوق کودک در ایران ۱
                    
             

نویسندگان:نسرین حسین پور و مراد برادران به نقل

از سایت جامعه شناسی ایران

چکیده: در این تحقیق به بررسی "حقوق کودک :

با تاکید بر حقوق کودک در ایران" پرداخته شده است و

سوال اساسی تحقیق این است که کودکان در ایران از چه

 جایگاهی برخوردارند و کنوانسیون حقوق کودک در ایران

 تا چه اندازه اجرا می شود؟ و نقش دولت در آن چیست؟

برای پاسخگویی به سوالات فوق با استفاده از روش اسنادی

 و کتابخانه ای ابتدا به ارایه تعریف مفاهیم پرداخته شده است.

سپس ضمن  اشاره  به ضرورت سابقه ، ویژگی ، ابعاد

 و نقش دولت ها در کنوانسیون حقوق کودک، به بررسی

 حقوق کودک در ایران و مقایسه آن با کنوانسیون مذکور

 پرداخته  شد و در نهایت نتایج زیر حاصل شد:


کودکان در ایران از جایگاه بسیار متزلزلی برخوردارند،

 به طوریکه به کودک به عنوان یک موجود مستقل نگاه نمی شود

 و حتی ساده ترین حقوق آنان نادیده گرفته می شود.

همچنین کنوانسیون حقوق کودک در ایران با وجود  تغییرات زیاد

از جانب دولت  ایران - که باعث از دست رفتن صورت اولیه و

 اصلی آن شده  است- همچنان آن طور که باید و شاید اجرا نمی شود

 و دولت در این زمینه نقش اساسی بر عهده دارد، زیرا:

 اولا: دولت جمهوری اسلامی ایران کنوانسیون حقوق کودک

 را به صورت مشروط پذیرفته است،

 ثانیا: مواردی مغایر با این کنوانسیون در قانون مدنی خود

 به آن افزوده است، که این قوانین در بسیاری از موارد ساده ترین

 حقوق کودک را نادیده می گیرد.

ثالثا:دولت به وظایف خود در همان حدی که خود پذیرفته

و در قوانین داخلی اش آورده، عمل نمی کند.

                        

واژگان کلیدی: کودک، حقوق کودک، کنوانسیون

 حقوق کودک، حقوق کودک در ایران.

1- مقدمه:
از روزى که ۳۰۰ نفر از کودکان، با همسرایى غمبارشان

 در نخستین کنگره جهانى استثمار کودکان در فلورانس ایتالیا

 (۱۲ _ ۱۰ مه ۲۰۰۴ برابر با ۲۳ _ ۲۱ اردیبهشت ۱۳۸۳)

 مشت هاى گره کرده و کوچکشان را به بزرگترهاى بى توجهشان

 در سراسر جهان نشان دادند، چندان سپرى نشده است.

به همین دلیل است که در بسیارى از مناطق جهان و به رغم

 امضاى بسیارى از مقاوله نامه ها و کنوانسیون ها، حضور کودکان

 در کوچه ها و خیابان ها و در کارگاه ها و مزارع،

 به پدیده اى پذیرفته شده و رسمیت یافته تبدیل شده است.

 به گزارش سازمان بین المللى کار هم اینک از هر ۶ کودک در جهان،

 یک نفر کار مى کند.

بدون اینکه با مفهوم واقعى استثمار و تعریف آن در ادبیات زندگى

 اجتماعى و اقتصادى بزرگسالان آشنا باشد.

 کودکان کار در هند، به کارگاه هاى فرش بافى مى روند،

 در هائیتى به عنوان خدمتکار خانگى کار مى کنند.

 در خیابان هاى تایلند به گدایى واداشته مى شوند، در برزیل به

میوه چینى در باغ ها مى پردازند و در آلبانى هدف شوم استثمار

جنسى قرار مى گیرند، و در ایران، هم گدایی می کنند،

 هم به عنوان خدمتکار خانگی کار می کنند، هم هدف شوم

 استثمار جنسی حتی از جانب پدر قرار می گیرند و هم توسط پدر

 به قتل می رسند و...


واقعیات موجود در پهنه گیتی نشان از آن دارد که علی رغم اعلامیه ها،

بیانیه ها و تاسیس نهاد ها و سازمان های مختلف در تحقق

 حقوق کودکان و علی رغم هزینه های قابل توجه مربوط به

 این ساز مان ها، هنوز؛ یعنی در زمانی که کرات آسمانی

 به تصرف انسان در می آید و میلیاردها دلار صرف

 تسلیحات نظامی می شود، اطفال بیشماری در گوشه و کنار جهان

از فرط گرسنگی، بیماری و...

ناشی از فقر فرهنگی و اقتصادی جان می دهند

(زاهدی اصل، 1381 :204). در چنین شرایطی پرداختن

 به این مساله در ایران از اهمیت و ضرورت بالایی برخوردار

 است. بنابراین تحقیق حاضر در پی پرداختن به این سوال است

 که  کودکان در ایران از چه جایگاهی برخوردارند و

 کنوانسیون حقوق کودک در ایران تا چه اندازه اجرا می شود؟

 و نقش دولت در آن چیست؟


2- تعریف مفاهیم:
تعریف دوره کودکی یکی از موضوعات مهم و جالب توجه در

 بررسی مسایل کودکان است، دلیل این امر هم آن است که

 نهاد ها و قوانین مختلف، تعاریف گوناگونی از دوره کودکی

 ارایه داده اند، که ارایه تعاریف و ملاک های گوناگون نه تنها

در ایران و کشورهای کمتر توسعه یافته بلکه در کشور های پیشرفته

 هم امر برنامه ریزی برای این قشر را با با مشکل اساسی

 روبرو کرده است.


از دیدگاه حقوقی کودک یا صغیر  به کسی گفته می شود که

از نظر سن به نمو جسمی و روانی لازم برای زندگی

 نرسیده باشد. چون حیات واقعی کودک با تولد آغاز می شود،

 لذا دوران کودکی هم با تولد شروع می شود.

(آقا بیگلویی و دیگران،1380 :13)


کنوانسیون حقوق کودک در ماده (1) خود کودک را

چنین تعریف می کند:« منظور از کودک افراد انسانی زیر

18 سال است، مگر آنکه طبق قانون قابل اجرا در مورد کودک

، سن بلوغ کمتر تشخیص داده شود»

(عبادی،1376 :5)


 همانطوریکه ملاحظه می شود طبق این ماده تشخیص

«کودک» به قوانین داخلی هر کشور وابسته است و این امر

 هم همانطوریکه اشاره شد مشکلاتی را برای برنامه ریزی

 این قشر بوجود می آورد. 

در ایران نیز هر چند طبق تبصره 1 ماده 1210 قانون مدنی:

 « سن بلوغ در پسر پانزده سال تمام قمری و در دختر نه سال

 تمام قمری است» اما طبق ماده 79 قانون کار

«به کار گماردن افراد کمتر از 15 سال تمام ممنوع است»

 و همچنین طبق ماده 36 قانون انتخابات ریاست جمهوری و

 ماده 29 قانون انتخابات مجلس شورای اسلامی انتخاب کنندگان

 باید دارای شرایط ذیل باشند«1- تابعیت ایران،

 2- ورود به سن 16 سالگی و3- عدم جنون»،

 همچنین طبق آخرین مصوبات مجلس شورای اسلامی

 در بهمن ماه سال 85  که مورد تایید شورای نگهبان

هم قرار گرفته است، سن رای دهندگان به 18 سال تغییر کرد.

 لذا وجود چنین تناقضاتی در قوانین و عدم وجود یک

 تعریف جامع و کامل، مانع از برنامه ریزی درست برای

 این قشر می شود.


منظور از «حقوق کودک» هم حقوقی است که کودک

 به مناسبت خردسال بودنش دارد و یا از آن محروم است؛

 بنابراین آن قسمت از قوانین که سن افراد تاثیری در

 آنها نداشته باشد و در مورد همه اعم از خردسال و

 بزرگسال اجرا می شود در محدوده حقوق کودک نمی گنجد

 (عبادی،1375 :3).


3- کنوانسیون حقوق کودک:


*ضرورت کنوانسیون:
 از آنجا که بچه انسان«ضعیف ترین» و «قوی ترین»

 موجود روی زمین است؛ ضعیف ترین، زیرا بر خلاف جانوران

 دیگر، پس از تولد نمی تواند راه برود یا پرواز کند

 و باید سال ها زیر مراقبت و حفاظت دیگری باشد و

قوی ترین، زیرا نماینده ی تکامل یافته ترین نوع

جانوران زنده ای است که فرایند معجزه آسای زندگی

 از 4 میلیارد سال پیش تاکنون آن را شناخته است

(فروزش،1384 :13)،

از طرفی کودکان به علت متفاوت بودن با بزرگسالان ا

ز نظر کیفی دارای نیاز ها، خواستها و ویژگی های

 خاص خود هستند، به طوریکه این تفاوت ها در

 همه زمینه های عاطفی، جسمی، اجتماعی و شناختی وجود دارد،

*ویژگی های کنوانسیون:


کنوانسیون حقوق کودکان دارای ویژگی های خاصی است

 که آن را از سایر پیمان های بین المللی متمایز می سازد،

 که به اهم این ویژگی ها به طور خلاصه اشاره می گردد:
اولین و مهمترین ویژگی کنوانسیون این است که تمامی کشور های

 جهان (به استثنای چند کشور) علی رغم وجود تفاوت در زمینه های

 مختلف آن – فرهنگی، اجتماعی، آموزشی، بهداشتی، قضایی،

ایمنی و رفاهی- به علت اهمیت فوق العاده دوران کودکی

 در رشد و پرورش انسان ها و نقش کودکان در توسعه و پیشرفت

آینده جوامع بشری و آگاهی نسبی دولت ها به این امر،

 این پیمان نامه را پذیرفته اند.


از ویژگی های دیگر این کنوانسیون گستردگی مخاطبان آن

می یاشد که دلیل این امر هم قرار گرفتن افراد زیر 18

 سال طبق ماده 1 این پیمان نامه می باشد، که بیشترین

تعداد جمعیت  به ویژه در کشور های جهان سوم به

 این گروه سنی تعلق دارد.


یکی دیگر از ویژگی های این کنوانسیون انعطاف پذیری آن

 است، زیرا این پیمان نامه با وجود تفاوت های فرهنگی، اجتماعی و

...در تمامی کشور های جهان قابلیت اجرایی دارد.

 همچنین توجه به کودک به عنوان موجودی مستقل از بزرگسالان

  با هویت و نیاز های خاص خود از دیگر ویژگی های دیگر

 این پیمان نامه است.


تا کید پیمان نامه به مداخله دولت  ها؛ حتی در مواردی

 که رعایت حقوق کودک به خانواده یا سایر موسسات ارتباط دارد،

 باز دولت موظف به نظارت، مراقبت، کمک و حمایت لازم

 از کودکان است.
همچنین از سایر ویژگی های این کنوانسیون می توان به گستردگی

 مجریان اعم از دولت، خانواده، نهاد های غیر دولتی و بین المللی،

 توجه به نهاد خانواده  و اولویت دادن به منافع کودکان نیز اشاره کرد

 (قاسم زاده،1376).


*ابعاد کنوانسیون:
کنوانسیون حقوق کودک دارای یک مقدمه و 54 ماده است

 که 41 ماده آن حقوق کودک را بیان می کند و 13 ماده

 دیگر در باره چگونگی اجرای آن در کشورها ست.


به طور کلی حقوق مطروحه در کنوانسیون را می توان به اصول

 زیربنایی و اساسی، حق مشارکت و آزادی های مدنی،

 حق حمایت و حق تامین طبقه بندی نمود

 (مصفا،1382 : 16-6)، که در ذیل به قسمت های مختلف

هر کدام از حقوق فوق اشاره می گردد:


الف- حقوق زیربنایی و اساسی:


1- عدم تبعیض:


رعایت حقوق مطرحه شده در کنوانسیون بدون د

ر نظر گرفتن جنسیت، رنگ، نژاد و ملیت کودکان در همه کشورها

و همچنین برخورداری از فرصت های برابر برای کودکان معلول

و کودکانی که در شرایط خاص به سر می برند (ماده 2)،

از مواردی است که به عدم تبعیض بین کودکان اشاره کرده است.


2- رعایت منافع کودکان:


در اولویت قرار دادن منافع کودکان در هر اقدامی (ماده3)،

 تاکید بر وظایف والدین در رشد و تربیت کودکان (ماده8)،

 رعایت عدالت در برخورد با کودکان مجرم (ماده40)،

 به رعایت منافع کودکان پرداخته است.


3- حق حیات، بقاء و رشد:


طبق ماده (6) کنوانسیون حق زندگی برای کودکان جزء حقوق

 ذاتی تلقی شده و بر وظیفه دولت ها در بکارگیری ابزارها

 و سازوکارهایی که بقا و پیشرفت کودکان را بیش

از پیش تضمین نماید، تاکید شده است.


4- احترام به دیدگاههای کودک:


دادن فرصت هایی برای کودکان تا قادر به شکل دادن عقاید

 خود باشد (ماده 12، بند1) و مورد توجه قرار دادن اقامه دعوا

 در هر یک از مراجع دادرسی اجرایی و قضایی مربوط به

 کودکان به طور مستقیم و یا از طریق یک

 نماینده مناسب (ماده 12، بند2)،

 از مواردی است که احترام به دیدگاه های کودکان را

مورد تاکید قرار داده است.


ب- حق برخورداری از حمایت:
از جمله حمایت هایی که در کنوانسیون مطرح شده است می توان

 به حمایت از کودکان پناهنده (ماده 22)،

 تضمین حمایت و محافظت کامل از کودکان

- جنگ زده (ماده 38 و39)،

عدم شکنجه کودکان زیر سن مسئولیت کیفری (ماده 37 بند الف)،

 منع بازداشت کودکان و حبس خودسرانه آنان (ماده 37 بندب و ج) و ...

اشاره کرد.

ج- حق مشارکت و آزادی های مدنی:


از جمله حق آزادی اندیشه، عقیده و مذهب برای کودکان (ماده 14)،

 حق شرکت در اجتماعات و مجامع مسالمت آمیز (ماده 15)،

 عدم دخالت در امور خصوصی کودکان (ماده 16)،

 آموزش زبان به کودکانی که به گروه های اقلیت

 و بومی تعلق دارند (ماده17 بند الف،ج ود) و...

 از مواردی است که به حق مشارکت و آزادی های مدنی

کودکان پرداخته است.


د- حق تامین:
 از حق تامین کودکان در کنوانسیون می توان به قرار دادن

 مسئولیت اولیه رشد و پیشرفت کودک بر عهده

اولیای قانونی (ماده 18 بند1)،

 به رسمیت شناختن حقوق و مسئولیت های والدین

 و سایر اولیای قانونی توسط دولت ها (ماده 5) و

 ارایه خدمات ویژه به کودکانی که پدر و مادرشان

 از هم طلاق گرفته اند (ماده 9) اشاره کرد.


ه- حق برخورداری از بهداشت:


فراهم نمودن حداکثر خدمات بهداشتی و پزشکی ضروری

 برای کودکان (ماده 24)، ارایه خدمات ویژه به کودکانی

که والدین شان شاغلند (ماده 18،بند3)، برخورداری از

 مزایای تامین اجتماعی و حق بیمه

 (ماده 26) و برخورداری کودکان از سطح مناسب

 زندگی برای رشد جسمی، روحی

، ذهنی، اخلاقی و اجتماعی (ماده 27، بند 1،2و3)

به حق برخورداری کودکان از بهداشت پرداخته است.


و- حق بهره مندی از آموزش، اوقات فراغت و

 انجام فعالیت های فرهنگی:


ایجاد فرصت های برابر برای دختران در مدرسه،

محو بیسوادی و تعلیمات اجباری (ماده 28)،

 ایجاد شرایط مناسب برای استفاده کودکان اقلیت ها

 از مزایای آموزشی، انطباق آموزش با زبان مادری

 (ماده30) و شناسایی اوقات فراغت، حق بازی و

 تفریح کودکان (ماده 31) به این حق اشاره شده است